Nhà thờ họ là gì? Tìm hiểu các kiểu kiến trúc nhà thờ họ tại Việt Nam

nha-tho-toc-la-gi

Công Tổ tiên non cao biển rộng, phận cháu con phải cúng, phải thờ.

Nén hương nghi ngút khói đưa, chư linh phảng phất như vừa đâu đây.

Đọc 2 lời răn dạy trên, ta có thể thấy được phận là con cháu, ta cần phải có trách nhiệm và làm tròn bổn phận thờ cúng tổ tiên, làm tròn chữ hiếu.

Là một người Việt Nam, chắc chắn bạn đã từng được cha mẹ hay ông bà dẫn đến thăm nhà thờ họ – nơi diễn ra những tục lệ tâm linh của tổ tiên như thờ cúng, đám giỗ, chạp mã,… để nghe, thấy và ghi nhớ những nghi lễ đó để sau này có nhiệm vụ phải lưu truyền và phát huy.

Để giúp các bạn hiểu rõ hơn về nhà thờ họ là gì? Có những điều gì cần lưu ý để xây dựng và gìn giữ những tập quán, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên sao cho đúng,… Bài viết này Phù điêu Gia Đạt sẽ chia sẻ đầy đủ cho các bạn biết, mời các bạn đón xem nhé!

Nhà thờ họ là gì?

Nhà thờ họ (còn gọi là nhà thờ tộc, từ đường) – tên tiếng Anh là lit. lineage hall hay clan ancestral house. Là một ngôi nhà được con cháu và các thành viên trong gia tộc dành riêng để làm nơi thờ phụng tổ tiên, hay từng chi họ tính theo phụ hệ.

Việc xây dựng nhà thờ tộc để làm nơi thờ cúng tổ tiên là việc làm vừa thể hiện tính nhân văn sâu sắc, vừa thể hiện truyền thống văn hóa, tôn giáo và bản sắc của dân tộc Việt Nam ta: “uống nước nhớ nguồn”, “cây có cội, nước có nguồn”,… Con cháu dù đi đâu nhưng vẫn luôn luôn tưởng nhớ về tổ tiên đã khai sáng, tạo lập ra dòng họ mình.

Hơn nữa, nhà thờ tộc còn là địa điểm để các con cháu, người thân trong họ ở khắp nơi cùng về lại để gặp gỡ, thắt chặt mối quan  hệ thân thiết hoặc là họp bạc những chuyện quan trọng trong tộc.

nha-tho-toc-la-gi
Mẫu nhà thờ tộc điển hình

Quy mô và kiến trúc thường thấy

Về quy mô

Nói về quy mô thì nhà thờ tộc được xây cất tùy theo điều kiện mà con cháu có thể đóng góp, nhưng nhìn chung về tổng quan, thiết kế thì khá gần gũi và giống với kiến trúc nhà ở dân gian người Việt xưa.

Nhưng có một đặc điểm cần lưu ý là nhà thờ họ do một dòng họ đứng lên tạo lập để thờ cúng tổ tiên nên thuộc sở hữu tư nhân, vì vậy mà mỗi công trình nhà thờ mang tính cá thể về mặt tín ngưỡng (có cái riêng), chứ không giống với những công trình tâm linh tín ngưỡng công cộng.

cac-mau-nha-tho-ho-dep
Mẫu nhà thờ tộc Nguyễn Văn – Đà Nẵng (Ảnh: Phù điêu Gia Đạt)

Về kiến trúc

Thông thường, một Nhà thờ họ điển hình là một ngôi nhà hình chữ Nhất nằm ngang với hai mái trước và sau theo kiểu thu hồi bít đốc (hồi văn), mái có thể lợp tranh, lá cọ hoặc ngói mũi dân dã (ngói di), quy mô công trình thường từ 3 đến 5 gian.

Theo GS.TS.KTS Tôn Đại thì kiến trúc của Nhà thờ họ ở Việt Nam có thể phân thành hai loại: Nhà thờ họ được xây dựng từ xưa và Nhà thờ họ mới xây dựng trong vài chục năm gần đây. Nhà thờ họ được xây dựng từ xưa, gần như đã được trùng tu, tôn tạo và mở rộng cho phù hợp với điều kiện hiện nay.

Còn Nhà thờ họ mới xây dựng thì thường được làm một tầng, ba gian, lợp ngói. Phổ biến là rất kỳ công vì có trang trí nhiều hoa văn phù điêu Rồng, Phượng,… Và ngôi nhà được đặt trong một khuôn viên có hàng rào bao quanh.

mau-nha-tho-ho-3-gian
Mẫu nhà thờ họ 3 gian (Ảnh: Phù điêu Gia Đạt)
mau-nha-tho-toc-dien-hinh
Mẫu nhà thờ tộc điển hình (Ảnh: Phù điêu Giatt Đạt)

Khuôn viên là một miếng đất nhỏ có vườn trồng hoa hoặc những cây Đại, cây Ngâu. Đó là những Nhà thờ họ phổ biến ở nông thôn. Còn ở thành phố thì sao? Ở thành phố hiếm có điều kiện có một miếng đất trong phố để xây dựng Nhà thờ họ. Thường thì lấy một buồng trong một căn hộ của con trưởng làm phòng thờ họ.

Trong Nhà thờ họ, các ban thờ thường được bố trí theo chiều ngang: Ban thờ vị tổ cao nhất bao giờ cũng được đặt tại gian chính giữa, ban thờ các vị tổ thấp hơn được bài trí đăng đối ở các gian hai bên.

cach-bo-tri-noi-that-nha-tho-ho
Bố trí nội thất nhà thờ họ (Ảnh: Phù điêu Gia Đạt)

Phần nội thất (phía trong nhà thờ) được xây theo lối kiến trúc kiểu mở rộng ra phía tường hậu (chuôi vồ) để xây bệ thờ.

Xem thêm: Thiết kế thi công lăng mộ đẹp tại Đà Nẵng

Trên bệ thờ đặt các linh toạ, giá gương hoặc long ngai. Ngai sẽ là nơi để bài vị tổ tiên hoặc là một ống quyển, hoặc khối hộp chữ nhật sơn son thiếp vàng đứng chứa đựng gia phả, có phủ nhiễu điều bên ngoài. Nơi đây là nơi được xem là linh thiêng nhất, nơi mà linh hồn tổ tiên sẽ ngự trị.

Nhà thờ họ thường là công trình chuyên dụng để thờ tổ tiên, song cũng có một số Nhà thờ họ kết hợp hai chức năng: vừa để thờ, vừa để ở (do điều kiện kinh tế của dòng họ). Đối với những Nhà thờ họ kiểu này, việc thờ cúng tổ tiên được bố trí ở các gian giữa, chỗ để ở được bố trí hai bên gian hồi. (Theo kienthuctamlinh)

mau-nha-tho-ho-ket-hop-vua-de-o-vua-de-tho
Mẫu nhà thờ kết hợp vừa để ở, vừa để thờ
mau-nha-tho-cua-nguoi-mien-bac
Mẫu nhà thờ miền Bắc – vừa dùng để ở, vừa để thờ

Điểm khác biệt giữa thiết kế nhà thờ họ miền Bắc và miền Trung:

Khu vực đồng bằng Bắc Bộ vẫn được xem là cái nôi của người Việt, vì vậy loại hình kiến trúc Nhà thờ họ cũng ra đời sớm nhất ở khu vực này. Ngoài ra Nhà thờ họ cũng rất phổ biến trong văn hóa người Việt tại Trung Bộ nhưng 2 kiến trúc xây dựng có sự khác nhau rõ rệt, điển hình như sau:

mau-nha-tho-ho-mien-bac
Mẫu nhà thờ họ miền Bắc
mau-nha-tho-ho-mien-trung
Mẫu nhà thờ tộc miền Trung (Ảnh: Phù điêu Gia Đạt)

Nhà thờ họ thờ những ai?

Đối tượng được thờ trong Nhà thờ họ là các vị tổ của dòng họ. Chi họ lớn, sau khi đã phân chi thì nhà thờ của dòng trưởng nam sẽ là nới nơi thờ phụng từ đời ông thủy tổ, nơi giữ gia phả gốc, nhà thờ này sẽ được gọi là nhà thờ đại tôn. Các nhánh họ khác đều có nơi thờ cúng riêng từ đời ông tổ chi trưởng, gọi là nhà thờ chi họ (hay cửa họ).

Quy tắc trong việc thờ cúng của nhà thờ họ

Người ta quan niệm là “Ngũ đại mai thần chủ”, nguyên chữ Hán là:

五代埋神主

五 ngũ = 5

代 đại = đời

埋 mai = mai táng, chôn cất

神 thần = thần linh, thần hồn

主 chủ = chủ nhân, chúa.

Hai chữ “thần chủ” (神主) ghép với nhau là một từ chỉ cái bài vị (tấm thẻ đề tên người đã khuất) đặt trên bàn thờ để thờ.

“Ngũ đại mai thần chủ”: Năm đời thì đem chôn bài vị. Xưa không có ảnh, nên ai chết thì làm bài vị, đặt trên bàn thờ để cúng giỗ. Đây là câu quy định cách cúng giỗ tổ tiên, đến năm đời thì đem bài vị chôn đi, cúng giỗ chung với các bậc tổ tiên.

Người ta quan niệm rằng ông bà tổ tiên đến đời thứ 5 thì sẽ về khuất hẳn với tiên giới nên không thờ cúng nữa mà chôn luôn bài vị thờ đó để thờ các thế hệ mới. Nên nhà thờ tộc ngày nay chỉ áp dụng “Tứ đại mai thần chủ”, có nghĩa chỉ thờ 4 đời; 5 đời trở lên thì về với tổ tiên, có thể thờ chung 1 bát hương.

Vì: Quy luật sinh hóa là của loài người,đạo làm con cháu phải phụng thờ ông bà tổ tiên nhưng có từng cấp độ để tôn thờ, các bậc quá lâu đời lâu kiếp thì thờ chung, đây là quy định của thọ mai gia lễ tức là phép tắc và cách thờ cúng lễ tổ tiên của ông cha ta truyền lại.

Tuy nhiên có một số dòng họ lớn có điều kiện hoặc có quan niệm riêng cũng có thể thờ nhiều hơn 5 đời. Đây cũng chính là nét riêng của từng dòng họ mà Phù Điêu Gia Đạt đã ghi chú phía trên.

Ý nghĩa của việc xây dựng nhà thờ họ

Họp mặt theo dòng họ mang một yếu tố cực kỳ quan trọng đó là gắn kết mối quan hệ huyết thống. Họp mặt theo dòng họ thì có một địa điểm thiêng liêng đó là nhà thờ họ, nếu con cháu nào ở xa không về được thì đến ngày kỷ niệm của dòng họ như đám giỗ, đám kỵ,…có thể họp nhau ở một địa điểm nào đó, còn có điều kiện thì về Nhà thờ họ.

xay-nha-tho-ho-co-nhieu-y-nghia
Xây nhà thờ họ có nhiều ý nghĩa (Ảnh: Phù điêu Gia Đạt)

Ý nghĩa của việc xây dựng nhà thờ họ chính là hành động nhớ về nguồn cội, bởi qua thời gian thì con cháu của dòng họ đã phân tán khắp nơi (có thể là trong hoặc ngoài nước) Hơn nữa, cuộc sống hiện đại, muôn màu muôn trạng, nếu không khéo giữ gìn và phát huy truyền thống thì có nguy cơ mất gốc.

Nhà thờ họ sẽ chính là nơi lưu giữ cội nguồn, có tác dụng tạo nên lòng tự hào cho con cháu, nhắc nhở họ phải luôn hướng về, sống tốt đời đẹp đạo, xứng đáng với tổ tiên.

Một số nhà thờ họ tiêu biểu ở Việt Nam

Nhà thờ họ cấp quốc gia là công trình nhà thờ, khu tưởng niệm cho toàn bộ những người mang chung một họ ở Việt Nam. Hiện nay đã có nhiều nhà thờ họ cấp quốc gia được xây dựng như:

  • Nhà thờ họ Đỗ Việt Nam được xây dựng cạnh khu mộ Tổ họ Đỗ (Đậu) Việt Nam phường Phú La, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội.
  • Nhà thờ họ Trương Việt Nam được xây dựng tại thị trấn Thiên Tôn, Hoa Lư, Ninh Bình.
  • Đền thờ tổ họ Trần Việt Nam – xã Thái Phương, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
  • Nhà thờ họ Hồ Việt Nam ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.

Nguồn: https://vi.wikipedia.org/wiki/Nhà_thờ_họ

Một số hình ảnh nhà thờ họ mà Phù Điêu Gia Đạt đã thi công:

thi-cong-nha-tho-toc-dang-tai-da-nang
Phù điêu Gia Đạt thi công nhà thờ tộc Đặng tại Hòa Vang, Đà Nẵng
phu-dieu-toan-dat-thi-cong-nha-tho-toc-do-tai-hoi-an
Phù điêu Gia Đạt thi công nhà thờ tộc Đỗ – Hội An
phu-dieu-toan-dat-thi-cong-nha-tho-toc-Dang-Huynh-o-da-nang
Phù Điêu Gia Đạt thi công nhà thờ tộc Đặng Huỳnh ở Đà Nẵng

Video thi công nhà thờ tộc Phan – Tỉnh Quảng Nam

Đôi điều gửi gắm

Trong quá trình thi công những ngôi nhà thờ tộc (hay từ đường) trước đây mà Phù Điêu Gia Đạt đã kinh qua thì có một câu chuyện mà chúng tôi muốn chia sẻ một chút với Quý vị: Việc trùng tu hay xây mới những nhà thờ tộc thường có sự đóng góp kể cả tiền bạc và công sức của con cháu cả tộc, tuy nhiên vẫn còn tồn tại tinh thần họ tộc của làng xã xưa.

Bởi vì ngày xưa, làng xã thời phong kiến có nhiều họ, họ này cạnh tranh với họ kia. Nên mới có cái chuyện là người họ này làm quan to, có chức quyền thì sinh đố kị, ganh ghét giữa các tộc họ với nhau (Hương ẩm xôi thịt). Tục ngữ mới có cái câu: “Nước cứ làng, làng cứ họ, mà họ cứ anh em”. Đó là cái tính cục bộ, co cụm, địa phương và quan niệm cổ hủ còn khá nặng nề.

Vì vậy việc con cháu đồng lòng cho xây dựng, tôn tạo Nhà thờ tộc cũng thế. Ai cũng muốn trong cái làng, cái xã thì nhà thờ mình phải thật to, thật đẹp và lộng lẫy, uy nghi nhất. Làm đẹp thì ai chả thích, nhưng điều quan trọng đó là quan hệ trong làng xóm phải có sự đoàn kết, vui vẻ.

Không phải nhà thờ họ ấy to mà họ ấy đoàn kết, mà cái chính là từ mối quan hệ bên trong họ mới là điều đáng quý nhất. Bên cạnh đó lấy dĩ hòa vi quý làm căn bản để đoàn kết với cả các họ khác, nếu họ nào mà gầy dựng, phát huy được tình đoàn kết giữa các thành viên trong và ngoài họ mới là thành công, là điều đáng quý nhất. Phù Điêu Gia Đạt tin tưởng rằng, các bậc tiền nhân, tổ tiên của Quý vị cũng rất mong muốn điều này.

Quý vị có nhu cầu thi công nhà thờ tộc, hoặc trang trí đắp vẽ phù điêu tại Đà Nẵng, xin vui lòng liên hệ theo Hotline: 0903.510.668

Nhà thờ họ là gì? Tìm hiểu các kiểu kiến trúc nhà thờ họ tại Việt Nam
5 (100%) 5 vote[s]

You might like

About the Author: Hồ Tấn Đạt

Với niềm đam mê về lĩnh vực thiết kế, thi công và trang trí cho các công trình nhà ở cũng như tâm linh mang dấu ấn đậm nét Việt xưa. Tôi là Hồ Tấn Đạt - Tác giả tại Phù điêu Gia Đạt. Tôi luôn sẵn sàng chia sẻ và tư vấn những gì tốt nhất, nhằm giúp bạn lựa chọn phong cách xây dựng và trang trí phù hợp cho công trình của mình.

1 Comment

  1. Tôi thật sự rất thích đọc các bài viết về lĩnh vực điêu khắc, trang trí của web này. Hy vọng anh/chị tác giả mau cho ra nhiều bài hữu ích hơn nữa nhé!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *