Ý nghĩa và ứng dụng hình tượng Tứ Linh trong kiến trúc tâm linh Việt Nam

y-nghia-ve-huyen-thoai-tu-linh

Hình ảnh tứ linh được dùng phổ biến trong hội họa, điêu khắc dân gian khắc họa khá phổ biến trong nghệ thuật kiến trúc Việt Nam, nhất là ở các đình chùa, cung điện và thường đi chung với các chủ đề như hoa lá, mây nước… Tứ linh hiện hữu như một hiện trạng sống động của 4 linh vật này trong tâm thức người Việt.

Tứ Linh là gì?

Theo truyền thuyết xa xưa, Tứ linh có nghĩa là 4 loài linh vật, bao gồm: long, ly (lân hay kì lân), quy, phụng (phượng). Chúng có mặt trong văn hóa của nhiều nước phương Đông, nhất là những nước ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc.

Nguồn gốc của Tứ Linh

Theo truyền thuyết dân gian kể lại, tứ linh gồm 4 linh vật đó là: Long, Lân, Quy, Phụng. Bốn linh vật này được biến thể từ bốn linh thần gồm Thanh Long, Bạch Hổ, Huyền Vũ và Chu Tước. 

huyen-vu-thanh-long-chu-tuoc-bach-ho
Tứ linh có nguồn gốc từ Huyền Vũ – Thanh Long – Chu Tước – Bạch Hổ

Theo quan niệm của người xưa, Tứ linh được tạo ra từ bốn chòm sao cùng tên ở bốn phương trời, mang bên mình bốn nguyên tố tạo thành trời đất (nước, gió, đất và lửa theo thứ tự long, lân, quy, phụng). Thời phong kiến các vị vua chúa quyết định chọn nơi để làm thành kinh đô phải hội tụ yếu tố hòa hợp giữa các nguyên tố ấy.

Long – Linh vật đứng đầu tứ linh

Long (Rồng) là một con vật linh thiêng, biểu tượng của sức mạnh tối thượng, trí tuệ và quyền uy bậc nhất.  Rồng là biểu tượng của vua, con rồng hoàn hảo chỉ dành cho vua, cho bầu trời, cho Thượng đế. Ngay những vị thần cũng không được mang hình con rồng tối thượng đó. Vì thế, Rồng thường được vua chúa phong kiến thêu lên tấm áo vua mặc, ngai vàng và cung điện đều khắc chạm hình rồng…  và thường được xây dựng trang trí ở những nơi linh thiêng như đình chùa, nhà thờ tộc…

hinh-tuong-rong-tu-linh
Hình ảnh con rồng trong Tứ Linh là kiệt tác sáng tạo nghệ thuật có lịch sử lâu đời

Rồng được khắc họa qua chín đặc điểm quan trọng sau:

  • Thân của rắn.
  • Vẩy cá chép (81 vảy dương và 36 vảy âm).
  • Đầu lạc đà.
  • Sừng hươu.
  • Mắt tôm hùm.
  • Bụng của con sò.
  • Gan bàn chân của hổ.
  • Vuốt của chim ưng.
  • Mũi, Bờm, Đuôi của sư tử.
dap-kham-sanh-su-rong-mai-chua
Rồng được dùng trang trí khảm sành sứ được đặt trên mãi chùa

Rồng đứng đầu trong tất cả các giống linh thú, thần thú, trên trời, dưới biển, mặt đất, sông hồ. Rồng cũng là linh vật đứng đầu Tứ linh : Long – Lân – Quy – Phượng, ba linh thú còn lại là tượng trưng cho quyền năng của loài thú trên mặt đất (Lân), của loài thủy tộc (Quy), của loài chim trời (Phượng), còn Rồng bao gồm tất thảy.

cham-khac-rong-go-tu-linh-dep
Con rồng với sức mạnh tối thượng trở thành biểu tượng cao quý và sức sống vĩnh hằng, có ảnh hưởng to lớn, ý nghĩa sâu sắc đối với đời sống xã hội ở mỗi nước.

Lân – Một loài linh vật Nhân từ

Lân (hay gọi kỳ lân vì lân là tên con cái, con đực gọi là kỳ) là linh vật báo hiệu điềm lành, là biểu tượng cho sự nguy nga tráng lệ, sự trường thọ và niềm hạnh phúc lớn lao. Kỳ lân là loài vật chuyên bảo vệ và canh giữ cửa ngôi nhà, miệng há to thu hút và trấn áp mọi loại hung khí vào nhà.

Vì vậy, trong mỗi đình chùa ta thường thấy có tượng hai con kỳ lân đá canh cửa. Trong Phong Thuỷ, kỳ lân thường dùng trấn giữ cửa nhà, hoá giải hung khí chiếu tới khi đối diện với của nhà khác, bị ngã ba, ngã tư, đường vòng, hoặc góc nhọn chiếu vào cửa nhà.

hinh-anh-ky-lan-tu-linh
Hình tượng Kỳ Lân được khắc họa rất hung dũ nhưng trái ngược hoàn toàn bởi đây là con thú được mệnh danh là Nhân Thú

Hình tượng Lân được khắc họa qua các đặc điểm sau:

Lân có đầu nửa rồng nửa thú, đôi khi chỉ có một sừng, do không húc ai bao giờ nên sừng này là hiện thân của từ tâm. Phần nhiều lân có sừng nai, tai chó, trán lạc đà, mắt quỷ, mũi sư tử, miệng rồng, thân ngựa, chân hươu, đuôi bò.

tuong-ky-lan-da-tu-linh-dinh-chua-dep
Tượng Kỳ Lân Tứ Linh được sử dụng nhiều tại những nơi linh thiên như đình chùa, nhà thờ tộc

Lân thường được thể hiện trong tư cách đội tòa sen, làm chỗ dựa cho Văn Thù bồ tát hay các Hộ pháp, và nhiều khi ngồi trên đầu cột cổng hay xuất hiện trên mái nhà.

hinh-anh-van-thu-su-loi-bo-tat-cuoi-lan
Hình ảnh Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát cưỡi Lân

Trong những tư cách này chúng xuất hiện cho sức mạnh của linh vật tầng trên, cho trí tuệ và như thể chúng có khả năng kiểm soát tâm hồn những người hành hương. Một dáng hóa thân khác của kỳ lân là con long mã, bao giờ cũng được thể hiện chạy trên sóng nước (lấy từ tích Vua Vũ trị thủy).

cham-tro-long-ma-tren-chat-lieu-go
Long Mã là một dạng hóa thân khác của Kỳ Lân

Ý nghĩa tượng Long mã

Người ta thường hiểu rằng: long là rồng, rồng thì bay lên, nghĩa là tung, tượng trưng cho kinh tuyến, thời gian – mã là ngựa, chạy ngang, là hoành, tượng trưng cho vĩ tuyến, không gian.

dieu-khac-tuong-long-ma-bang-xi-mang-dep
Tượng Long Mã được tạo ra bởi bàn tay tài hoa của những người nghệ nhân đắp tượng

Như vậy long mã tượng trưng cho sự tung hoành của nam nhi, cho thời gian và không gian, long mã chạy là biểu hiện cho vũ trụ vận động, đồng thời tượng trưng cho thánh nhân.

Quy – Linh vật trường tồn

Theo quan niệm dân gian, Quy (Rùa) là vật hợp bởi cả âm lẫn dương: bụng phẳng tượng trưng cho đất (âm), mai khum tượng trưng cho trời (dương).

dap-noi-phu-dieu-rua-tu-linh
Hình tượng Quy (Rùa) được khắc họa là một con vật biểu hiện sự trường tồn

Về mặt sinh học, rùa là loài bò sát lưỡng cư có tuổi thọ cao và thân hình vững chắc. Nó có thể nhịn ăn uống mà vẫn sống trong một thời gian dài. Rùa không ăn nhiều, nhịn đói tốt nên được coi là một con vật thanh cao, thoát tục.

Trên bàn thờ ở các đền chùa, miếu mạo, chúng ta thường thấy rùa đội hạc, rùa đi với hạc trong bộ đỉnh thơm ngát và thanh tịnh. Hình tượng rùa đội bia tượng trưng cho hạnh phúc, phát triển và sự chịu đựng. Rùa còn tượng trưng cho sự trường tồn và bất diệt.

tuong-quy-rua-doi-bia-da
Rùa đội bia đá

Quy đã xuất hiện trong truyện cổ tích từ thời An Dương Vương, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là bóng dáng của thần Visnou, một tối thượng thần của đạo Bà La Môn. Trong tạo hình, người ta bắt đầu thấy Quy từ năm 1126 trong tư cách đội bia ở chùa Linh Ứng, Thanh Hóa, từ đó tồn tại thường xuyên dưới hình thức đội bia; mãi đến tận thế kỷ 15 mới thấy đội hạc.

hinh-anh-hac-cuoi-rua
Rùa đội hạc là hình ảnh thường thấy được trang trí ở những nơi linh thiên như khóm thờ, chùa, lăng mộ…

Quy là tượng trưng cho sự cao quý, nhiều khi nó là chủ nguồn nước (rùa phun nước thiêng), là một linh vật của đất Phật.

Phụng – Linh vật bất tử

Phượng (Phụng hoàng) là linh vật tối cao sánh ngang với Rồng. Phượng hoàng tuy được phân thành Phượng (con trống) và Hoàng (con mái) nhưng về sau không còn sự phân biệt rạch ròi như vậy nữa mà các đặc điểm được kết hợp lại với nhau và gọi chung là Phượng Hoàng.

phuong-hoang-tu-linh
Phượng Hoàng là linh vật của sự bất tử

Phụng có mỏ diều hâu dài, tóc trĩ, vẩy cá chép, móng chim ưng, đuôi công… Các bộ phận của phụng đều có ý nghĩa của nó: đầu đội công lý và đức hạnh, mắt tượng trưng cho mặt trời, mặt trăng, lưng cõng bầu trời, cánh là gió, đuôi là tinh tú, lông là cây cỏ, chân là đất.

huyen-thoai-tu-linh-phuong-hoang-lua
Phượng hoàng lửa mở đầu cho sự bất diệt

Phượng tượng trưng cho bầu trời, khi nó bay hoặc múa (phụng vũ) là tượng trưng cho sự hoạt động của vũ trụ. Vì thế phụng là hình tượng của thánh nhân, của hạnh phúc.

cham-tro-phu-dieu-phuong-hoang-dep
Phượng hoàng được chạm trỗ bằng chất kiệu xi măng nhưng vẫn toát lên vẻ đẹp sắc nét, quý phái

Khi phượng ngậm lá đề hoặc ngậm cành hoa đứng trên đài sen, nó biểu hiện là con chim của đất Phật. Tức là có khả năng giảng về đạo pháp, làm nhiệm vụ giống như các nữ thần chim: nhảy múa, hát ca chào mừng Phật pháp.

mau-cham-tro-phuong-hoang-dep

Quan niệm của người Việt Nam cho rằng phượng xuất hiện báo hiệu đất nước được thái bình. Chim phượng là loài chim đẹp nhất trong 360 loài chim. Nó có thân hình quyến rũ, kết tinh được vẻ đẹp, sự mềm mại, thanh lịch, vẻ duyên dáng của tất cả các loài chim.

Nếu rồng có yếu tố dương, tượng trưng cho vua chúa thì phụng lại có yếu tố âm tượng trưng cho hoàng hậu. Rất dễ thấy hình tượng Long phụng trong các dịp nghi lễ đặc biệt như các đám cưới hỏi, hoặc thậm chí trên long bào của vua, hoàng hậu thời xưa.

Ứng dụng của tứ linh trong kiến trúc tâm linh

Tứ linh là điển tích trong văn học; nghệ thuật trang trí tủ thờ, tranh khảm trai, thậm chí trong cả nghệ thuật múa cung đình. Ngoài ra Tứ Linh cũng rất được ưa chuộng trong phong thủy, thường được điêu khắc thành tượng tứ linh, tranh tứ linh và dùng trang trí ở những nơi linh thiêng như đình chùa, nhà thờ tộc…

dap-noi-phu-dieu-rong-tu-linh-ma-vang-dep
Đắp nổi phù điêu Rồng trang trí cho lăng mộ
dap-noi-phu-dieu-phuong-hoang
Phù điêu phượng hoàng được đắp nổi chạm trỗ tỉ mỉ, đẹp sắc nét

PHÙ ĐIÊU GIA ĐẠT chuyên thi công các công trình tâm linh, cải tạo phong thủy nhà ở, chùa chiền tại Đà Nẵng. Quý khách có nhu cầu tìm hiểu về ý nghĩa hoặc có thắc mắc, vui lòng liên hệ Hotline: 0903.510.668 hoặc Email: phudieugiadat@gmail.com.

Ý nghĩa và ứng dụng hình tượng Tứ Linh trong kiến trúc tâm linh Việt Nam
5 (100%) 7 vote[s]

About the Author: Hồ Tấn Đạt

Với niềm đam mê về lĩnh vực thiết kế, thi công và trang trí cho các công trình nhà ở cũng như tâm linh mang dấu ấn đậm nét Việt xưa. Tôi là Hồ Tấn Đạt - Tác giả tại Phù điêu Gia Đạt. Tôi luôn sẵn sàng chia sẻ và tư vấn những gì tốt nhất, nhằm giúp bạn lựa chọn phong cách xây dựng và trang trí phù hợp cho công trình của mình.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *